متاسفانه در دهههای اخیر ساختوسازهای بازار محور یا به اصطلاح بسازوبفروشیها بازار مسکن و ساختمان را بلعیدهاند و کیفیت فضایی و زیست شهروندان را به شدت تحت تاثیر قرار داده است. در نتیجه سبک سکونت سنتی ایرانیان به آپارتمان نشینی تغییر کرده و سازندگان و مهندسان به دلیل تمایل به سود بیشتر بسیاری از پارامترهای انسانی را در طراحی معماری بنا دیگر لحاظ نمیکنند. اصول ارزشمندی که در گذشته هنگام ساخت بنا رعایت میشد در بسیاری از شئونات زندگی مانند سلامت روان خانواده، رشد و تربیت فرزندان و سرزندگی ساکنان موثر واقع میشدند. اصولی که امروزه کمتر مورد توجه قرار میگیرند. در این نوشتار با ما همراه باشید تا برخی از این اصول را با هم مرور کنیم.
قوانین ساختمان
قوانین ساختمان تقریبا به هر حوزه از احداث بنا از طرح تا اجرا مربوط میشوند. بنابراین دامنه وسیعی از مراحل ساختمانسازی را در برگرفته و بسیار پیچیده هستند. به طور کلی این قوانین شامل نوع ساختمان، ابعاد فضاها، راههای خروجی، مقاومسازی، ایمنی در برابر سوانح، نور و تهویه، پارکینگ، تاسیسات و جهیزات ساختمانی و زیستپذیری آن برای گروههای مختلف انسانی میگردند که متضمن طراحی و ساخت فضای زیستپذیر بوده و هستند.
امروزه با تدوین مباحث مقررات ملی ساختمان در 24 جلد و تعیین خطومشیهای طراحی، نظارت و اجرا در هزاران صفحه تقریبا میتوان گفت هیچ حوزهای از نوسازی بنا نیست که بدون مقررات لازمه رها شده باشد. اما بسیاری از این مقررات توسط شهرداریها به مرحله الزام نرسیدهاند و یا اینکه توسط طراح، ناظر و مجری به دلایل گوناگون نادیده گرفته میشوند. این دلایل میتواند بیسوادی یا بیتوجهی مهندسین و یا استنکاف مالک و سازنده از اجرای آن با انگیزههای اقتصادی باشد. به همین خاطر اگر نیتمان از نوسازی بنا استفاده شخصی است لازم است که در انتخاب مجری ساخت و طراح دقت لازم را صرف نموده و بسیار سختگیرانه عمل کنیم. و اگر نیتمان ساختن و فروختن است لازم است که وجدان کاری و اصول اخلاقی را تا رسیدن به مطلوبترین محیط ساختمانی بیدار نگهداریم.
تامین نور
طراحی روشنایی هم روشنایی طبیعی و هم روشنایی الکتریکی نقش مهمی در فرایند زیست سلامت محور فضا بازی میکنند. گرچه نظریه ای پیچیده برای طراحی روشنایی رابطه عمیق میان طراحی روشنایی طبیعی و الکتریکی برای یک ساختمان خاص و یا فضای داخلی را موجب میشود، لازم است که هر دو روشنایی را به منظور طراحی مقدماتی فضا ادغام کنیم زیرا این ادغام به ظرافت های طراحی مربوط میشود که بر کیفیت فضا تأثیر می گذارند. در نتیجه در این نوشتا روشنایی ها را به عنوان ماهیتهای متمایز و جداگانه در نظر گرفته می شوند.
روشنایی طبیعی
گرچه تفکیک مسائل روشنایی طبیعی نما به سمت خارج جهت یابی خورشید و تهویه طبیعی به مراحل اولیه طراحی فضا مربوط میشوند دشوار و غیر ضروری است. به یاد داشته باشید که رعایت قوانین ساختمان به طور کلی ایجاب میکند که همه اتاق های مسکونی – فضاهایی با قانون تعریف شده مانند همه فضاهای مسکونی به استثنای حمام ها و توالت، هوا و نور طبیعی داشته باشند. به طور معمول هر فضای مسکونی به پنجره ای با مساحت حداقل ۸ تا ۱۰ درصد مساحت طبقه نیاز دارد و نیمی از آن باید جهت تهویه در نظر گرفته شود. گذشته از مسائل قانونی اکثر اتاق های مسکونی یا اشکال دیگری که مردم در آن جا وقتشان را سپری می کنند از نظر روانشناسی به نور طبیعی و دید به سمت خارج نیاز دارند و این عوامل انسانی باید تعیین کننده های نهایی در جانمایی پنجره ها باشند.
نکته دیگر که باید به خاطر سپرد حفظ انرژی است که نشان میدهد کاربرد نور طبیعی باید به حداکثر برسد، ضمن این که باید با نیازهای گرمایش وسرمایش هماهنگی داشته باشد. دیگر که باید به خاطر سپرد حفظ انرژی است که نشان میدهد کاربرد نور طبیعی باید به حداکثر برسد.
روشنایی برقی
بر خلاف روشنایی طبیعی روشنایی برقی پیچیده و بسیار فنی است. حوزه ای است که هر طراح داخلی باید نسبت به آن اطلاعات قابل ملاحظه ای داشته باشد. روشنایی برقی مانند روشنایی طبیعی می تواند تأثیر بسزایی بر تصمیمات طراحی فضا داشته باشد. از ابتدا باید به یادداشت که اکثر ساختمانها باید برای استفاده شبانه و روزانه طراحی شوند، بنابراین روشنایی طبیعی تنها تأثير محدودی بر طراحی و نقشه کشی تاسیسات برقی دارد.
طراحی آکوستیک
امروزه یکی از مهم ترین معضلات آپارتمان نشینی از بین رفتن حریم صوتی برای خانوارهای ساکن است. گرچه رشته اکوستیک معماری پیچیده و انباشته از فناوری مربوط به خود است، اما کاربرد آن برای طراحی مقدماتی فضا نسبتاً ساده و به عقل سلیم وابسته است. به استثنای اجرای فضاهای بزرگ از جمله تالارهای سخنرانی تالارهای کنفرانس و غیره طراحی فضا برای اکوستیک خوب و قابل قبول در بردارنده دانش فنی ساده ای میباشد. اکوستیک خوب معماری با مفاهیم منطقه بندی و جداسازی و سپس عایق کاری آغازمی شود. فرایند طراحی برای اکوستیک با تحلیل ابتدایی طراحی فضا آغاز میشود. هنگام سازماندهی نیازهای فضا و مصرف کننده برای زندگی خصوصی، جداسازی و جذب را باید تعریف کرد.
اكثر طراحان و معماران به قدر کافی از اجرای اکوستیک اطلاع ندارند طرحی که قادر باشد دستور مناسبی جهت طراحی فراهم نماید که نتایج صوتی قابل قبولی را تضمین کند. این مسائل در اکثر پروژه های طراحی و نقشه کشی به اشتباه در مراحل آخر رسیدگی میشوند. بنابراین طراحان فضا باید اطلاعات کلی درباره محدوده انتقال صوت از انواع پارتیشنهای ثابت و متحرک و هزینه های تقریبی عایقسازی آنها داشته باشند. طراحی اکوستیک محیط در سلامت روان خانواده، رشد و تربیت فرزندان و سرزندگی ساکنان موثر است.
قانون کلی طراحی
آگاهی از اندازه تقریبی اتاقها و فضاهای معمول فرایند طراحی مقدماتی فضا را آسانتر ومؤثرتر می کند برای طراح فضا به حافظه سپردن قانون کلی متر مربع برای هر نوع از تأسیسات داخلی غیر ممکن است اما فضاهای تکرار شونده در اکثر ساختمانها نیازمندیهای متر مربع یکسانی دارند حساب سرانگشتی برای این کار کردها و فضاها قابل استفاده است. هر طراح فضا باید سعی کند برای این فهرست نیازمندیهای تقریبی فضا را به یاد بیاورد.
استفاده چندگانه یا انعطاف پذیری
با هزینه روزافزون ساختمانها تقاضا برای طراحان داخلی افزایش مییابد تا تسهیلاتی را تهیه کنند که استفاده از فضای داخلی را به حداکثر میرساند و این امکان را ایجاد می کند که بیش از یک نیاز عملکردی را در بعضی فضاها تامین نمایند. این مسئله تاثیر بسزایی در طراحی فضای زیست پذیر خواهد داشت. به طور مثال در مراکز کنفرانس ساختمانهای کلاس و تالارهای پذیرایی نیاز است دائما اندازه های اتاق تغییر میشود.
این ضرورت بیشتر در تصرفهای غیر مسکونی محسوس میگردد. هر چند که بسیار از خانههای مسکونی که در معرض رفتوآمدهای زیاد و میهمانیها قرار دارد نیز شامل تاملات مخصوصی انعطافپذیری میگردند. به طور کلی استفاده چندگانه از فضا با استفاده از پارتیشنهای متحرک و کرکرهای رابطه تنگاتنگی دارد.
مبلمان
گرچه یک طراح فضا مجبور نیست به اندازه یک طراح تولید کننده مبلمان از بازار آن نیزآگاه باشد اما باید اطلاعات پایهای در این باره را (به ویژه ابعاد و اندازه و همچنین ویژگی های تجهیزات ضروری) را بداند. لازم به تأکید است که طراح فضا همچنین باید اطلاعات لازم را درباره نیازمندی های فضابرای مبلمان خاص و کاربردهای آن نیز داشته باشد. به نظر نمیرسد یک طراح به مقدار فضای لازم برای تعداد تجهیزات و صندلی و به طور مثال به یک سالن میهمانی احاطه داشته و از اندازه و گنجایش مورد نیاز آن مطلع باشد. مراجعه به اطلاعات ابعادی و کاتالوگ های تجهیزات و مبلمان از جمله موارد مهمی است که برای طراح لازم بوده و در ذهن فردی طراح باید شکل بگیرد.
کیفیت فضایی طراحی فضا پیامد طبیعی دارد که اغلب اوقات ممکن است مورد غفلت واقع شود. طراح فضا گرایش شدیدی دارد که به کیفیتهای پازل مانند کار طراحی مشغول شود و به تجربه سه بعدی افرادی که از فضا استفاده می کنند، اولویت کمی میدهد. هنگامی که موقعیت های پارتیشن تعیین می شوند کیفیت اصلی طراحی سه بعدی الزاما تعيين میشود. طراح با تجربه فضا به کیفیت فضا هنگامی که پلان کلی طبقه روی تخته طراحی آشکارمی شود توجه کرده و اغلب درباره ساختار کلی پلان بر اساس کیفیتهای ادراکی وابسته به پلان تصمیم میگیرد طراح با تجربه هنگام تصمیم گیری مرتباً تأثیر ورودی، شکل اتاق، نظم فضا، کیفیتهای نمادین و تجربه فضای داخلی و زمان مصرف کننده را امتحان میکند. یکی از بهترین فنون امتحان کیفیت فضا تولید منظم پیش طرحهای تخمینی است.
سرویس بهداشتی
طراحی و جانمایی سرویسهای بهداشتی در ساختمان از اهمیت بالایی برخوردار است. در محیط اداری معمولا سرویس بهداشتی همراه با فضای عمومی جهت روشویی است. فضایی که در کنترل صدای توالت و بوی بد فاضلاب بسیار موثر واقع میشود. اما در محیط مسکونی بلاخص امروزه سرویسهای بهداشتی به نحوی ساخته میشوند که از این فضا بی بهره بوده و فضای توالت و محیط منزل بدون هیچ فضای واسطی به یکدیگر متصل میگردند. این مسئله باعث پدیدار شدن نابههنجاریهای بهداشتی و بعضا منافی آداب خواهد شد.
بنابراین بهتر است در سرویسهای بهداشتی فضای توالت و روشویی به واسطه یک درب از هم تفکیک شوند. این مسئله در حمام نیز صادق است. در گذشته فضایی واسط بین حمام و منزل تعبیه میشد که به آن سربینه میگفتند. سربینهها فضایی بودند که به عنوان رختکن استفاده میشدند. اما امروزه در ساختمانسازی به دلیل بهره مندی از فضای مفید بیشتر از این گونه فضاها صرف نظر میگردد. مسئله ای که کیفیت زیست را مستقیما مورد تغییر قرار میدهد.