برای دستیابی به یک حکمرانی خوب و افزایش سلامت اداری در ایران، دیگر روشهای سنتی و قضاوتهای ذهنی کافی نیست. باید به سراغ سیستمهای عینی و مبتنی بر داده رفت. مرکز پژوهشهای مجلس با هدف طراحی و تأیید یک الگوی ملی برای سنجش فساد و سلامت اداری در پژوهشی با عنوان شاخص های ملی سنجش فساد و سلامت اداری/ هوشمندسازی نظارت؛ نقشه راه کاهش فساد به بررسی شاخصهای موثر در فساد اداری و راهکارهای آن پرداخته است. در این نوشتار سعی داریم مصادیق این شاخصها را در سیستم بروکراتیک ساخت و ساز در کشور و نهادهای دخیل در ساخت بررسی کنیم.
یافتههای پژوهش
کارشناسان بر این باورند که باید از سنجش فساد به روش «ادراکی» (نظر افراد) به سنجش «بر اساس شواهد ثبتشده» تغییر رویه داد. تحلیل ماتریس، شاخصها را به چهار دسته تقسیم کرده است:
-
شاخصهای طلایی (مانند شفافیت مناقصات در سامانه «ستاد» و الکترونیکی شدن صدور مجوزها) که هم از نظر راهبردی مهم هستند و هم به راحتی قابل اجرا میباشند؛ این شاخصها هسته اصلی مدل را تشکیل میدهند.
-
شاخصهای ساختاری (مانند استقلال نهادهای نظارتی) که چالشهای راهبردی محسوب میشوند.
-
شاخصهای آموزشی که به عنوان راهکارهای سریع و زودبازده شناخته شدهاند.
-
در نهایت، مدلی عملیاتی ارائه شده که بر هوشمندسازی نظارت و شفافیت ساختاری تأکید دارد. این مدل یک نقشه راه منسجم در سطوح قانونگذاری، نظارت و اجرا برای کاهش فساد و بازسازی اعتماد عمومی فراهم میکند.
هوشمندسازی راهکار پیشگیری از فساد در نظام ساختوساز و سیستم اداری آن
حال که با شاخصهای کلی سنجش فساد و نقش هوشمندسازی آشنا شدیم، میتوان این مفاهیم را به طور مشخص در حوزه ساختوساز شهری و فرایندهای اداری نهادهای مرتبط نظیر نظام مهندسی و شهرداریها به کار برد. در ایران، صدور پروانه ساختمان (جواز ساخت)، نظارت بر اجرا و صدور گواهی پایان کار از حساسترین و در عین حال آسیب پذیرترین نقاط از نظر فساد اداری هستند. ارتباط این سه مرحله با الگوی مذکور به شرح زیر است:
۱. مرحله صدور جواز ساخت
در الگوی پژوهش، «الکترونیکی شدن صدور مجوزها» به عنوان یک «شاخص طلایی» معرفی شده است. در حوزه ساختوساز، این یعنی:
-
حذف تدریجی فرایندهای کاغذی و مراجعات حضوری به دفاتر مختلف شهرداری که تاحدودی با تاسیس دفاتر خدمات الکترونیک تحقق یافته است.
-
راهاندازی سامانه یکپارچه صدور پروانه ساخت که در آن تمام مدارک، نقشهها، محاسبات تراکم و سطح اشغال به صورت برخط ثبت و بررسی شود. به طور کلی میتوان گفت که تمامی مراحل صدور پروانه به صورت سیستمی انجام میگردد. مگر در موارد خاص و درخواستهای جدید متقاضیان.
-
شفافیت قوانین و ضوابط برای همه (متقاضی، مهندس ناظر، شهرداری) به طور یکسان. به نظر میرسد که این امر مستلزم سرمایه گذاری و کار بیشتر است.
در نتیجه حصول صحیح این راهکارها، امکان اعمال سلیقه، رشوه با اهداف غیرقانونی ضوابط به شدت کاهش مییابد. همچنین «شفافیت مناقصات» در انتخاب پیمانکاران مرتبط با ساختوسازهای عمومی (مانند پروژههای عمرانی شهرداری) نیز در همین دسته قرار میگیرد.
۲. مرحله نظارت بر ساخت (در حین اجرا)
در مدل پیشنهادی، تأکید بر هوشمندسازی نظارت است. امری که کمتر از حوزهی صدور پروانه کمتر مورد توجه قرار گرفته است. در اینجا به چند مورد از راهکارهای ابتکاری در بحث نظارت بر ساخت اشاره خواهیم کرد:
-
جایگزینی بازدیدهای سنتی و پراکنده ناظران با سامانههای پایش آنلاین (مثلاً دوربینهای هوشمند در پروژههای بزرگ، ثبت لحظهای گزارشهای ناظر در اپلیکیشن رسمی).
-
ثبت تمام مراحل بتنریزی، آرماتوربندی، تأسیسات و غیره در سامانه شفاف و قابل استعلام برای فرابخشی مانند سازمان نظام مهندسی و شهرداری.
-
ایجاد شاخصهای عینی برای ارزیابی عملکرد ناظران (مثلاً تعداد تخلفات کشف شده به ازای هر پروژه) به جای قضاوتهای مبهم.
- سیست بر خط حضور و غیاب مجری ذیصلاح
-
این روش از فسادهایی مانند هماهنگی ناظر با سازنده برای چشم پوشی از تخلفات جلوگیری میکند و شفافیت را جایگزین رابطههای پنهان میکند.
۳. مرحله صدور پایان کار
پایان کار آخرین حلقه زنجیره ساختوساز است. در این مرحله، فساد میتواند به شکل تأیید خلاف واقع یا اخذ وجه برای گواهی بدون رفع نواقص رخ دهد. ارتباط با الگوی سنجش فساد:
-
با استقرار «سنجش مبتنی بر شواهد ثبتی»، صدور گواهی پایان کار منوط به تطابق کامل دادههای ثبتشده در سامانه (همان اطلاعات مرحله جواز و نظارت) با وضعیت فیزیکی بنا میشود.
-
استقلال نهادهای نظارتی (یکی از شاخصهای ساختاری چالشبرانگیز در مدل) در اینجا اهمیت حیاتی دارد. یعنی واحدهای صدور پایان کار باید از فشارهای اداری و روابط خارج از ضابطه آزاد باشند. هوشمندسازی میتواند به استقلال عمل کمک کند، زیرا تصمیم بر اساس دادهها گرفته میشود نه بر اساس تلفن یا توصیه.
سخن پایانی
رئوس مطالب نوشتار به شرح زیر خلاصه میگردد.
-
از سنجش ادراکی فساد (مثلاً نظر مردم درباره شهرداری) به سنجش دقیق و پایش فرایندها (میانگین زمان صدور پروانه، تعداد استعلامهای الکترونیکی، درصد تطابق پایان کار با نقشههای معماری، سازه و تاسیسات) حرکت کنیم.
-
شاخصهای طلایی را در اولویت قرار دهیم: الکترونیکی شدن کامل سه مرحله جواز، نظارت و پایان کار.
-
هوشمندسازی نظارت نه یک گزینه، بلکه یک نقشه راه الزامی است. شهرداریها با پیادهسازی این مدل میتوانند هم فساد را کاهش دهند و هم اعتماد عمومی به نظام ساختوساز را بازسازی کنند.
در مجموع، مقاله اصلی یک چارچوب علمی و عملی برای سنجش و کاهش فساد ارائه میدهد. اگر این چارچوب در حوزه ساختوساز و سیستم اداری شهرداریها (از صدور جواز تا پایان کار) اجرا شود، بسیاری از گرههای فسادزا به کمک شفافیت و دادههای ثبتی باز خواهد شد.