ضوابط مناسبسازی ساختمان برای معلولین حاوی نکات فنی است که لازم است حین طراحی ساختمان در مواردی که واجد شرایط مناسب سازی ساخت برای معلولین هستند، رعایت گردند. این ضوابط استخراج شده از متون رسمی مربوط به معماری و شهرسازی کشور بوده و به ترتیب اولویت عبارتند از:
1. مبحث چهارم مقررات ملی ساختمان (الزامات عمومی ساختمان): مرجع فنی و الزامآور اصلی برای مهندسان و سازندگان.
2. نشریه شماره ۲۴۶ سازمان برنامه و بودجه (ضوابط شهرسازی و معماری برای افراد دارای معلولیت): سندی تخصصیتر و جامعتر که جزئیات بیشتری را برای طراحان و برنامهریزان شهری ارائه میدهد .
3. قانون جامع حمایت از حقوق معلولان (مصوب ۱۳۸۳): قانون چارچوب و بالادستی که الزام به رعایت ضوابط را برای تمام دستگاهها و شهرداریها ایجاد میکند.
4. ضوابط و مقررات شهرسازی و معماری برای افراد دارای معلولیت، ویرایش سوم، سال 1398 مصوب مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی
مجموعه ضوابط مربوط به معلولین از 100 صفحه بیشتر است. لکن ضوابطی که به صورت چکیده در این مقاله گرداوری شده است حاوی اصلیترین آن بوده که ناظرین ساختمان عمدتا بر روی آنها حساسیت نشان میدهند. با ما همراه باشید تا مهمترین این ضوابط را با هم مرور کنیم.
ضوابط پارکینگ معلولین:
۱. تعداد فضاهای مورد نیاز
درصد کلی: در تمامی پهنههای استفاده از اراضی، باید ۵ درصد از کل ظرفیت پارکینگ ساختمان به منظور استفاده معلولین تأمین شود.
تعداد بر حسب ظرفیت: به ازای هر ۲۵ محل توقف خودروی سواری، پیشبینی یک فضای توقف ویژه برای افراد معلول بر اساس ضوابط شهرسازی و معماری الزامی است.
۲. ابعاد استاندارد پارکینگ معلول
عرض: عرض لازم برای ایست یک واحد پارکینگ ویژه معلول ۳.۵ متر است.
چیدمان کنار هم: در صورتی که پارکینگها در کنار یکدیگر قرار گیرند، عرض مورد نیاز برای دو واحد ۶.۵ متر و برای سه واحد ۹.۵ متر خواهد بود.
*طول: طول استاندارد برای این پارکینگها ۵ متر تعیین شده است.
۳. استثنائات در بافتهای خاص
در بافت فرسوده تهران، با توجه به محدودیتها و عرض معبر، عرض پارکینگ معلول تا ۲.۵ متر نیز مورد قبول واقع میشود.
۴. چارچوب قانونی:
رعایت این الزامات طبق «قانون جامع حمایت از حقوق معلولان» (مصوب ۱۳۸۳/۰۲/۱۶) و «ضوابط و مقررات شهرسازی و معماری برای افراد معلول جسمی-حرکتی» (مصوب شورای عالی شهرسازی و معماری ایران) برای تمامی طراحان و مجریان ساختمان الزامی است.
ضوابط مشاعات داخل ساختمان برای معلولین
۱. ضوابط آسانسور و فضای مقابل آن
بالابر (جک معلول): برای جابهجایی در اختلاف ارتفاعهای تا حداکثر ۲۰۰ سانتیمتر، میتوان از جک یا بالابر استفاده کرد. اگر ارتفاع جابه جایی جک معلول بیش از 120 سانتیمتر باشد باید دور تا دور بالابر نرده محافظ و درب ورود و خرج مناسب داشته باشد. حداقل عرض برای بالابر 90 و حداقل طول آن باید 120 سانتی متر باشد.
ابعاد مفید کفی بالابر و آسانسور: حداقل ۱۱۰×۱۴۰ سانتیمتر. اگر ابعاد آن 130 * 130 باشد باید درب ورود و خروج متفاوت باشد.
ابعاد مورد نیاز برای جانمایی: در طراحی باید فضایی به ابعاد ۱۴۰×۱۴۰ سانتیمتر برای محل استقرار بالابر لحاظ گردد.
۲. ورودی، خروجی و مسیرهای دسترسی
عرض رمپ (شیبراهه): در صورتی که برای دسترسی به ساختمان نیاز به رمپ باشد، حداقل عرض آن باید ۱۲۰ سانتیمتر لحاظ گردد.
پاگردها: حداقل عرض پاگرد در مسیرهایی که برای افراد معلول مناسبسازی شدهاند، باید 140 سانتیمتر باشد. نصب علائم حسی برای افراد کم بینا الزامی است.
ورودی ساختمان: در ساختمانهای گروه ۴ به بالا، مناسبسازی ورودی برای امکان ورود افراد دارای معلولیت الزامی است.
۳. اختلاف ارتفاع در ورودی
در زمینهای جنوبی، جک معلول در حیاط و در زمینهای شمالی، در داخل سطح اشغال زمین (کنار معبر یا داخل لابی همتراز با معبر) تعبیه میشود.
4. پله
ضوابط طراحی رمپ (شیبراهه)
۱. حداکثر شیب مجاز
مسیرهای اصلی معلولین: شیبراهههایی که در مسیر دسترسی یا خروج اصلی واحدهای تصرف قرار میگیرند، باید دارای شیبی برابر یا کمتر از ۸ درصد باشند.
2. الزامات ابعادی رمپ
عرض مفید: حداقل عرض رمپ برای استفاده افراد معلول باید ۱۲۰ سانتیمتر باشد.
3. ضوابط پاگرد (Landing)
محل قرارگیری: تعبیه پاگرد در ابتدا و انتها، در نقاط گردش، ورودی فضاها، دربها و همچنین پس از هر ۹ متر طول رمپ الزامی است.
ابعاد پاگرد: طول و عرض پاگردها در صورتی که برای افراد معلول باشد، باید حداقل ۹۰ سانتیمتر باشد.
شیب پاگرد: شیب پاگردها باید در هر جهت کمتر از ۲ درصد باشد.
ممنوعیتها: تغییر تراز و اجرای پله در سطح پاگرد رمپ مجاز نیست.
فضاهای بهداشتی
- در کلیه ساختمانهای عمومی فضای بهداشتی اختصاصی برای معلول الزامی است.
ابعاد: در کلیه سرویسهای بهداشتی حداقل ابعاد دارای عرض150 و طول 170 سانتی متر داشته باشد.
کاسه مستراح: باید 30 سانتی متر از کناره فاصله داشته باشد و ارتفاع آن برای نشیمن 45 سانتی متر باشد.
روشویی: ارتفاع روشویی توالت باید حداکثر 70 سانتیمتر باشد و فضایی با ابعاد 120 * 75 سانتی متر را در جلوی خود داشته باشد.
حمام: ابعاد فضای زیر دوش در حمام حداقل 120 * 120 سانتیمتر و ابعاد فضای انتقال یا همان سربینه باید حداقل 120 * 80 باشد. ( حداقل مجموع دو فضای زیر دوش و سربینه و معادل ابعاد کل حمام: 240 * 200 سانتی متر)
ضوابط اختصاصی مسکونی:
در مجتمعهای مسکونی و آپارتمانهای شخصی، به ازای هر ۲۰ واحد مسکونی، حداقل یک واحد باید برای معلولین مناسبسازی شده باشد.
1. پارکینگ
2. اتاقها
- عرض مسیر عبور و مرور در اتاق و فضاهای دخلی باید حداقل 90 سانتی متر باشد.
- ورودی اصلی و کلیه ورودیهای منزل اعم از خواب و آشپزخانه باید دارای فضای آزاد با قطر 150 سانتی متر باشد.
- کمدهای دیوار دارای عرض حداقل 75 سانتی متر و دارای فضای آزاد با ابعاد 120*75 سانتی متر باشد.
3. آشپزخانه
- فضای آزاد کف باید حداقل ابعاد 120*75 سانتی متر داشته باشد.
- فضای چرخش در مجاورت وسایل مطبخ باید حداقل دارای قطر 150 سانتی متر جهت چرخش 180 درجه داشته باشد.
- در نظر گرفتن سطح کار مابین کابینتها با طول 75 سانتی متر، ارتفاع 75 تا 80 سانتی متر و عمق حداقل 40 سانتی متر برای قرار گیری ویلچر در زیر آن الزامی است. همچنین زیر سینک ظرفشویی باید به همین عمق خالی بوده و ارتفاع سنک 65 تا 70 سانتی متر باشد.
4. انباری
- حداقل فضای آزاد جهت چرخش و عبور و مرور در انباری باید 120*75 سانتیی متر باشد.
- ارتفاع قفسهها نباید از 120 سانتی متر تجاوز کند.
همش همین؟
تقریبا میشه گفت بله. این مقررات اصلیاشه که بین همه ساختمانها الزامیه. الباقی حاوی نکات تکمیلی و توصیهای مربوط به کف سازی، تابلوها، تجهیزات و نورپردازی و … است. مقررات مناسب سازی ساختمان مسکونی هم مهماش آخر نوشتار اومده. با رعایت کردن همین مقررات تقریبا میشه گفت مشکلی برای جواز و پایان کار نخواهید داشت. البته برای ساختمانهای غیر مسکونی باید مقررات اختصاصی هر کدوم از تصرفها رو در نظر بگیرید.