وقتی صحبت از شروع یک کسبوکار جدید یا سرمایهگذاری در یک پروژه بزرگ به میان میآید، اولین پرسشی که ذهن همه را درگیر میکند این است: «آیا این کار شدنی و بهصرفه است یا خیر؟» پاسخی که به این پرسش داده میشود، همان چیزی است که در قالب طرح توجیهی ارائه میگردد. حال اگر در زمینه طرح توجیهی یا موارد مانند آن سوالات یا ابهاماتی دارید، احتمالاً این متن برای شما مفید خواهد بود.
طرح توجیهی در واقع یک گزارش مکتوب است که امکانپذیری یک پروژه یا ایده را از جنبههای مختلف بررسی میکند. این بررسی میتواند مالی، فنی، حقوقی، اجتماعی، فرهنگی یا حتی محیطزیستی باشد. بدون چنین سندی، شروع هر پروژهای مانند حرکت در مسیری تاریک است که ریسکهای پنهان زیادی دارد. حال در ادامه بیشتر به جزئیات این موضوع میپردازیم و توضیحات بیشتری ارائه میدهیم.
تفاوت طرح توجیهی با بیزنس پلن
گاهی افراد طرح توجیهی را با «بیزنس پلن» اشتباه میگیرند، در حالیکه این دو یکسان نیستند. در ادامه میتوانید تفاوتهای این دو را ملاحظه نمایید.
- طرح توجیهی بیشتر بر امکانپذیری پروژه تمرکز دارد؛ یعنی اینکه آیا اجرای پروژه از نظر اقتصادی، فنی و قانونی منطقی هست یا خیر.
- بیزنس پلن یا برنامه کسبوکار، زمانی مطرح میشود که اجرای پروژه قطعی شده و باید درباره چگونگی مدیریت و توسعه آن تصمیمگیری شود.
به بیان سادهتر طرح توجیهی میپرسد «آیا این کار شدنی است؟» و بیزنس پلن توضیح میدهد «چطور باید آن را انجام داد؟»
انواع طرحهای توجیهی
طرحهای توجیهی با توجه به حوزه فعالیت و نوع پروژه، دستهبندیهای مختلفی دارند.
پنج مورد از مهمترین آنها عبارتند از:
۱. طرح توجیهی اقتصادی و تجاری
برای پروژههایی مانند راهاندازی فروشگاه یا شرکت خدماتی استفاده میشود. در این طرح سرمایه اولیه، هزینههای جاری، پیشبینی درآمد و نرخ بازگشت سرمایه بررسی میشود.
برای مثال میتوان گفت که افتتاح یک فروشگاه زنجیرهای در تهران نیازمند مطالعه دقیق درباره موقعیت، بازار هدف، رقبا و هزینههای راهاندازی است.
۲. طرح توجیهی صنعتی
این طرح توجیهی مختص به کارخانجات و واحدهای تولیدی است. علاوه بر مسائل مالی، مواردی مانند انتخاب ماشینآلات، ظرفیت تولید و تأمین مواد اولیه نیز بررسی میشود.
از نمونههای جهانی این مورد میتوان اشاره داشت به بسیاری از کارخانههای نساجی ترکیه که با کمک طرحهای توجیهی توانستهاند سرمایهگذاران خارجی جذب کنند.
۳. طرح توجیهی کشاورزی
در واقع راهاندازی گلخانه، دامداری یا توسعه باغها نیازمند اخذ مجوزهای خاص و همچنین حمایت بانکی است. بانکها معمولاً بدون یک گزارش توجیهی معتبر، وامی به افراد پرداخت نمیکنند. برای همین هم صاحبان کسبوکار در حوزههای کشاورزی و دامپروری، عموماً به طرح توجیهی نیاز دارند.
برای مثال نیز میتوان اشاره داشت به کشاورزان کرمانی که برای گسترش باغهای پسته خود، طرح توجیهی ارائه دادهاند تا به افراد مرتبط نشان دهند صادرات محصولشان سودآور خواهد بود.
۴. طرح توجیهی گردشگری
مربوط به احداث هتل، مجتمعهای اقامتی یا مراکز تفریحی است. تفاوت این مورد با بقیه موارد را میتوان این موضوع دانست که در آن، علاوه بر سودآوری، به اثرات اجتماعی و فرهنگی نیز توجه میشود و مورد بررسی قرار میگیرد.
یک نمونه خارجی در زمینه داریم. باید بدانید که پروژههای گردشگری ساحلی در اسپانیا، با ارائه طرح توجیهی توسط افراد مربوطه کار خود را شروع کردند، و در نهایت نیز بسیار رشد کردند و بسیار سودآور شدند.
۵. طرح توجیهی شهرسازی
یکی از حساسترین حوزهها حوزه شهرسازی است. در واقع هرگونه تغییر کاربری زمین، ساخت برج یا پروژههای عمرانی بزرگ باید به تایید کمیسیون ماده ۵ برسد. در ایران به آن طرح انطباق نیز میگویند. علت این نام گذاری آن است که مطمئن شوند پروژه با قوانین شهرسازی همخوانی دارد.
کمیسیون ماده ۵ که زیر نظر وزارت راه و شهرسازی فعالیت میکند، در حقیقت مسئول بررسی تغییرات کاربری اراضی و پروژههای بزرگ شهری است.
در فرآیند تایید شدن توسط این کمیسیون، طرح انطباق اهمیت زیادی دارد؛ زیرا نشان میدهد پروژه از نظر معماری، شهرسازی و مقررات قانونی مشکلی ندارد. بدون این تأیید، هیچ پروژهای مجوز اجرا نخواهد گرفت.
حتی پروژههای بزرگی مثل ایرانمال نیز تنها پس از ارائه طرح توجیهی و تأیید کمیسیون ماده ۵ به مرحله اجرا رسیدند.
کاربرد طرح توجیهی در حوزههای مختلف
- صنعت: احداث کارخانههای سیمان یا فولاد بدون گزارش توجیهی امکانپذیر نیست.
- کشاورزی: همانطور که قبلتر نیز ذکر شد،کشاورزان برای دریافت وام یا مجوز کشت گلخانهای ملزم به ارائه طرح توجیهی هستند.
- گردشگری: سرمایهگذاران هتلها و مجتمعهای تفریحی، بدون این طرح نمیتوانند حمایت مالی یا مجوز لازم را بگیرند.
- استارتاپها: حتی یک اپلیکیشن خدماتی نیز نیازمند طرح توجیهی است تا سرمایهگذاران قانع شوند بازار هدف و مدل درآمدی آن مشخص است.
- خدمات شهری: شهرداریها نیز برای اجرای پروژههای بزرگی مانند مترو یا پلهای بزرگراهی باید گزارش توجیهی ارائه دهند. همچنین سازندگان خصوصی باید برای تغییرات نسبت به ضوابط طرح تفصیلی توجیهات علمی مناسب داشته باشند
نمونههای واقعی از موفقیت طرحهای توجیهی
- ایران: نیروگاههای خورشیدی یزد و کرمان با ارائه گزارشهای توجیهی دقیق توانستند مجوز و حمایت دولتی بگیرند.
- ترکیه: هتلهای آنتالیا با تکیه بر طرحهای توجیهی جامع، سرمایهگذاران بینالمللی جذب کردند.
- آلمان: پروژههای انرژیهای تجدیدپذیر به دلیل گزارشهای کامل اقتصادی و زیستمحیطی، حمایت دولت را به دست آوردند.
طرح توجیهی فقط یک الزام اداری نیست؛ بلکه نقشه راهی برای کاهش ریسک و افزایش شانس موفقیت پروژهها محسوب میشود. چه برای یک استارتاپ کوچک و چه برای پروژههای عظیم شهری، داشتن طرح توجیهی و طرح انطباق ضروری است.
در نهایت، این سند هم به سرمایهگذاران کمک میکند تصمیمهای منطقی بگیرند و هم به کارآفرینان امکان میدهد قبل از اقدام عملی، نقاط ضعف و قوت ایده خود را بشناسند و با اطمینان بیشتری قدم بردارند.
اگر نیاز به توضیحات بیشتر یا تهیه طرح توجیهی برای پروژههای عمرانی خود دارید میتوانید با کارشناسان متریستا تماس حاصل کنید.