چکيده:
با گسترش شهرها و بحران در بخشهاي کنترل جمعيت ، زيست محيطي و مبارزه با آلودگي هوا وب خصوص در کشورهاي درحال توسعه، نياز به هوشمند سازي شهر و پيشبرد خدمات شهري از طريقي جداي از روشهاي پر هزينه و زمان بر سنتي بيش از پيش قوت گرفت. جهت رویارویی با اين پیچیدگی شهر، تلاش در جهت ایجاد سیستمی براي برنامه ریزي و مدیریت شهر براي هدایت توسعه یکپارچه و منسجم مد نظر قرار گرفت. در این راستا از مهر ماه 1387 تصمیم به راه اندازي دفاتر خدمات (ICT) جهت توسعه شهر الکترونیک گرفته شد. شهرداري تهران با هدف خدمات دهی الکترونیکی به شهروندان اقدام به ایجاد این دفاتر نمود. در این مورد نقش دفاتر خدمات الکترونیک در توسعه مدیریت شهري در شهر تهران مورد بررسي قرار گرفته شده است. مطالعه مذبور مروري است کلي نگر و تشريحي و- نه لزوما تحيلي- بر معرفي خدمات الکترونيک و نقش آن بر مديريت شهري شهر تهران مي باشد.
حرکت به سوی خدمات غیر حضوری
شهر ها همواره داراي سیستم هاي کالبدي، اقتصادي و اجتماعی پویا وپیچیده هستند. ضرورت جلوگیري از اتلاف منابع در شهرها و انجام امور شهروندان در کوتاهترین زمان ممکن، جلوگیري از تداخل و ناهماهنگی ها و ارائه خدمات مناسب به شهروندان و بسیاري از مسائل دیگر، اشاره به آن دارد که لازم است همه دست اندرکاران، سیاستمداران، دولتمردان، برنامه ریزان و قانونگذاران به تشکیل مدیریت واحد شهري توجه ویژه اي داشته باشند. بنا بر این واکنش کار آمد در برابر مشکلات و مسائل شهر ها با رویکردي فعال نه منفعل، چالش اصلی مدیریت شهري است. ایجاد یک سیستم اطلاعات شهري همواره یکی از رایج ترین اقدامات پیشنهادي براي چیرگی بر چالش مدیریت شهري به حساب می آید. دراین راستا وجود شهرهاي الکترونیکی و اینترنتی در هر کشوري می تواند زمينه ي انحلال مشکلات و ساده سازي خدمات دهي آسان و سريع هم جهت با رفاه مردمي را برقرار نمايد. در این مورد نقش فناوري اطلاعات و به خصوص نقش دفاتر خدمات الکترونیک در توسعه مدیریت شهري در شهر تهران مورد بررسی می باشد.
فناوري اطلاعات
پیدایش اتوماسیون در تولید و ایجاد دستگاه هاي ذخیره سازي و بازیابی اطلاعات بسیاري از مشاغل سنتی را از جریان تولید و خدمات اداري حذف کرد و امکانات فراغت بیشتري را براي بشر فراهم نمود.این پدیده را آغاز انقلاب صنعتی دوم و یا پیدایش جامعه فراصنعتی دانستهاند. تا سال 1976 مفهوم تکنولوژي مشخص کننده ابزار، سیستمها، و تکنیک ها بوده و ریشه اصلی این لغت هنر و صنعت می باشد. فعالیتهاي علمی در رسیدن به اهداف خود اغلب به تکنولوژي احتیاج دارد و در همین حال حل مشکلات از طریق تکنولوژي کاربرد مفاهیم علمی را می طلبد.
مدیریت الکترونیک
هدف استراتژیک مدیریت الکترونیک تأمین و تسهیل مدیریت براي همه گروه ها یعنی دولت، مردم و تسهیلگران و کار میباشد. استفاده از فناوري اطلاعات و ارتباطات می تواند منافع این 3 بازیگر اصلی در حوزه شهري را به یکدیگر پیوند دهد.
در مفاهیم مربوط به حکمرانی الکترونیک 3 گروه عمده رامی توان شناسایی کرد : مردم، دولت و سازمانهاي غیردولتی. شهرداریها نزدیکترین سطح حکومت به مردمند . تأثیرات توسعه شهري، حمل ونقل عمومی، خدمات عمومی و … را می توان مستقیماً برروي مردم شهر مشاهده کرد و درسطح محلی است که اثرات (IT) برروابط بین دولت ومردم می تواند اثربخش گرد.
شهر هوشمند
اصطلاح شهر هوشمند و ریشه آن را باید از جنبش رشدهوشمند که در اواخر دهۀ 1980 و اوایل 1990 به وجود آمد و از سیاست های جدید برنامه ریزی شهری حمایت می کرد، پیگیری کرد. اصطلاح شهر هوشمند برای اولین بار در مورد بریزبن استرالیا و بلکسبرگ در ایالات متحده امریکا به کار گرفته شد، جایی که فناوری اطلاعات و ارتباطات از مشارکت اجتماعی، کاهش شکاف دیجیتال و دسترسی به خدمات و اطلاعات پشتیبانی مي کرد.
شهرهای هوشمند به عنوان ابزاری برای تجسم بافت شهری ظاهر شدند. آنها بعد از دهۀ 90 با روندی آرام اما از اوایل سال 2000 به بعد به سرعت تکامل پیدا کردند. و از آن زمان به معنای هر نوع نوآوری بر مبنای فناوری در برنامه ریزی و توسعه عملکردهای شهری تکامل یافته است.
مسنن زاده و ویتروتوب شهر هوشمند را ای نگونه تعریف م یکنند : “شهر هوشمند یک شهر پایدار و کارآمد با کیفیت بالای زندگی است که هدف آن مقابله با چالش های شهری (بهبود تحرک، بهینه سازی استفاده از منابع، بهبود بهداشت و امنیت، بهبود توسعه اجتماعی، حمایت از رشد اقتصادی و حکمروایی مشارکتی) از طریق استفاده از فناوری های اطلاعاتی و ارتباطی در خدمات و زیرساخت ها، همکاری بین ذینفعان و سهامداران کلیدی (شهروندان، دانشگاه ها، دولت و صنعت) و سرمایه گذاری در سرمایه های اجتماعی است. با اين وجود يکي از تاثيرگذارترين تعارف تعريف زير مي باشد: “شهر هوشمند، شهری است که به خوبی در حال اجرای راه های رو به جلو در خصوصیات شش گانه (مردم هوشمند، تحرک هوشمند، حکمروایی هوشمند، زندگی هوشمند، اقتصاد هوشمند و محیط هوشمند) است، که در ترکیبی هوشمند از دارایيها و فعالیت های سرنوشت ساز، مستقل و آگاه شهروندان ساخته میشود
شهر الکترونیک
شهر الکترونیک عبارت است از امکان دسترسی الکتروننیک شهروندان به ادارات، اماکن درون شهري و انجام امور اداري، بانکی، خدماتی و رفاهی به شیوه اي که با ثبات، قابل اطمینان، امن و محرمانه و در عین حال همراه با کاهش هزینه و صرف زمان و کیفیت بالا باشد. عاملی ( 1383 ) معتقد است مهمترین مسئله در شهرها حرکت جمعیت بوده که منش بسیاري از مسائل شهري اعم از مسائل انسانی و یا حوادث و سوانح شهري در شهرهاي بزرگ می باشد و از مزایاي شهر الکترونیک کاهش حرکت جمعیت می باشد. به طور کلی يک جهت گیري شاخص در ایجاد و توسعه شهرهاي الکترونیکی وجود داشته است. اينکه شهرالکترونیک به عنوان جایگاه به خدمت گرفتن فناوري اطلاعات جهت ارائه مطلوب خدمات شهري به شهروندان مد نظر قرار گرفته است.
از جمله شهرهاي الکترونیکی برتر امروز جهان می توان به شهرهاي سئول، سنگاپور، توکیو، هنگ کنگ، استکهلم، سن فرانسیسکو و نیویورك اشاره نمود.
تفاوت شهر الکترونیک و شهر هوشمند
بنابر توضيحات فوق به عقيده نگارنده یک شهر هوشمند اغلب از طریق اهداف آن تعریف می شود و هوشمند تر به عنوان کارآمدتر و پایدارتر تعریف می شود حال آن که شهر الکترونيک خدمات محور است. به بياني ديگر و با توجه به تعريف زياري که شهر هوشمند را به ابعاد “تحرک هوشمند، زندگي هوشمند، مردم هوشمند، حکمروايي هوشمند محيط زيست هوشمند و اقتصاد هوشمند” تقسيم بندي ميکنند شهر الکترونيک يک عنصر منشعب از زير سيستمي به نام حمکروايي هوشمند است که برقراري و اعتلاي آن ميتواند به اعتلاي شهر هوشمند بيانجامد.
خدمات الکترونيک در تهران
مصوبه شوراي اسلامی شهر تهران(1386)
به استناد مصوبه پنجاه و چهارمین جلسه رسمی شوراي اسلامی شهر تهران مورخ 5/9/1386 شهرداري تهران ملزم به راه اندازي دفاتر خدمات الکترونیک شهر از طریق بخش خصوصی گردیده است.
آئین نامه اجرایی دفاتر خدمات الکترونیک شهر (مصوب7/12/1386)
تأسیس دفاتر خدمات الکترونیک شهر توسط شهرداري تهران به منظور ارائه خدمات سریع و با کیفیت به شهروندان ، ساده سازي مراحل انجام کارهاي اداري –خدماتی،جلوگیري از سفرهاي متعدد شهري ، فراهم آوردن امکان ارائه خدمات غیرحضوري درراستاي شهرالکترونیک وهمچنین درراستاي تحقق اصل 44 قانون اساسی وکاهش تصدي گري ، به کارگیري بخش خصوصی در چارچوب برنامه توسعه چهارم اقتصادي ، اجتماعی و فرهنگی کشور ،سیاست ها و مصوبات دولت، مجلس و شوراي اسلامی شهر تهران و بهبود کیفیت ارائه خدمات و در نهایت تسهیل و تسریع در ارائه خدمات به مردم می باشد. شهرداري تهران به عنوان یک نهاد عمومی غیر دولتی با تشکیل دفاتر خدمات الکترونیک و ارائه خدمات از این طریق ضمن کسب رضایت مردم، بر نظام اداري نیز تاثیرگذار خواهد بود.
تاسیس موسسه فناوران شهر
موسسه فناوران شهر تهران در راستای بهبود و یکپارچهسازی خدمات الکترونیک شهری و ارتقای کیفیت خدماترسانی به شهروندان تهرانی تأسیس شد. در واقع این موسسه بهعنوان بازوی فناورانهی شهرداری تهران برای تحول دیجیتال خدمات شهری تأسیس شده، متولی دفاتر خدمات الکترونیک شهر و مسئول واگذاری این دفاتر به بخش خصوصی است.
اهداف و مزایاي طرح
دفاتر خدمات الکترونیک شهر جهت تحقق اهداف زیر تشکیل می گردند:
1. تسریع و تسهیل در امور اجرایی: کاهش تشریفات دست و پاگیر اداري و زمان فرآیند نوسازی.
2. کاهش تصدي گري و تحقق شهر و دولت الکترونیک: خدمات الکترونیکی، که از طریق کارگزاران (بخش خصوصی) به مشتریان عرضه می شود. در این شهر گیرنده خدمات ناچار نیست بسیاري از امور خود را در زمانی طولانی و با خستگی و سردرگمی پیگیري نماید. زیرا می تواند با برخورداري از امکاناتی که خدمات الکترونیکی فراهم می آورد خدمات مورد یاز خود را در کوتاهترین زمان ممکن، با کیفیت مناسب و به صورت شبانه روزي دریافت نماید.
3. تأمین رضایت شهروندان: ارائه خدمات به موقع و کیفی به شهروندان و سهیم کردن آنان در تصمیم گیري هاي عمومی موجب افزایش رضایت آنان خواهد شد.
4. افزایش بهره وري: ارائه خدمات موثر و کارآمد، کارایی بیشتر سازمان هاي اداري، کاهش هزینه ها و زمان لازم موجب افزایش بهره وري خواهد شد.
5. حذف فعالیت هاي موازي واحد هاي اجرایی و تصمیم گیري سریع مبتنی بر اطلاعات: در فرآیند حل مسئله، اتخاذ تصمیم صحیح مبتنی بر نود درصد اطلاعات و ده درصد مهارت هاي فردي است که از طریق ارائه خدمات، جمع آوري و پردازش اطلاعات در زمان کوتاه میسر می گردد.
6. اثرات مثبت زیست محیطی: با تبدیل نسخه کاغذي پرونده ها ، مدارك، کتب و غیره به نسخه الکترونیکی، میزان مصرف کاغذ کاهش می یابد که منجر به کاهش آسیب به منابع طبیعی خواهد شد. از طرفی با کاهش حمل و نقل براي دستیابی به اطلاعات و خدمات دولتی سوخت کمتري نیز مصرف شده که در راستاي اهداف توسعه پایدار می باشد.
7. اشتغال و کارآفرینی:براي تحقق دولت الکترونیک نیاز به توسعه زیر ساخت هایی است که ایجاد، بهره وري و نگهداري از آن ها نیازمند منابع انسانی متخصص می باشد.
8. وحدت رویه و شفاف سازي: شفافیت امور، دسترسی سریع به اطلاعات شفاف و همچنین امکان نظارت و ارزیابی دقیق از فرآیند ها باعث کاهش فساد اداري می گردد.
9. ایجاد بستر مناسب براي رشد و توسعه بخش خصوصی و استفاده از مشارکت مردم در قالب سرمایه گذاري بخش خصوصی.
خدمات مورد ارايه در دفاتر خدمات الکترونيک تهران
در حال حاضر موسسه فناوران شهر ( ارايه دهنده خدمات الکرونيک) خدمات ارايه دهنده خود را در ده گروه متفاوت تقسيم بندي کرده و اکنون بسياري از انها فعال و تعدادي از آنها نيز هنوز به بهره بردارري نرسيده اند. اين ده گروه عبارتند از:
-
معماري وشهر سازي:
– نظارت فني بر نقشهها (معماری و سازه، برق و مکانیک)
– امور مهندسين و استعلامات
-
خدمات شهري:
– اطلاعات کارگران ميادين
– اطلاعات کارگران نظافت شهري
– فعاليت اتوبوسرانان
– حمل نخاله هاي ساختماني
-حمل نخاله هاي عمراني
– کنترل ايمني نقشه هاي اتش نشاني
-
ترافيک:
– کارت طرح ترافيک
– صدور بليط منزلت
– اعتراض به جرايم راهنمايي رانندگي
- 4 فني و عمراني:
– بازديد حفاري
– نظارت مرحله اي ساخت
– صدور مجوز درخواست حفاري انشعابات خانگي
-
نظام مهندسي:
– قرار داد ناظر و مالک
– قرارداد طراح با مالک
– قرارداد مجری با مالک
– معرفي دستگاه نظارت
– اعتبار سنجي و گواهينامه مهندسان
-
آب و فاضلاب:
– صدور قبوض و تسويه حساب آب و بها
– اصلاح و فروش آب و فاضاب جديد
-
آب منطقه اي
– مجوز صدور چاه
-
توزيع برق تهران:
– در خواست انشعاب
– قطع و وصل انشعاب
– جمع اوري انشعاب
– تفکيک و ادغام انشعاب
– تغيير آمپراژ
-
مالي و اقتصاد شهري
– عوارض درآمد و نوسازي
– صدور مفاصا عوارض خودرو و موتور سيکلت
– فيش پسماند، پيشه ور و نوسازي و آموزش و پرورش
– خدمات بيمه عمر، اتوموبيل و مسکن
جمع بندي و نتيجه گيري
شهر الکترونیک در حال حاضر جز نیاز هاي لاینفک زندگی بشر می باشد. با توجه به الکترونیکی شدن امور روزمره زندگی در شهر نیاز به مدیریت شهري الکترونیک در شهر ها دو چندان شده است. نقش این دفاتر در مدیریت شهر تهران از زوایاي گوناگون قابل بررسی است که در این نوشتار تغييرات اداره امور شهري با تولد دفاتر خدمات الکترونیک مد نظر بوده که از طرق گوناگون از قبيل مؤلفه هاي رضایت و مشارکت شهروندان، مطالعه زیر ساخت هاي مدیریت شهري و تقلیل فعالیت هاي موازي بررسي نقش دفتر الکترونيک در اجراي طرح تفصيلي و ايجاد درآمد پايدار شهري و .. ميتوان اين مطالعه را گسترش داد.