طرح جامع شهری | تعریف، اهداف، مراحل، نقشه‌ها و اجرای طرح

 

تعریف طرح جامع

یک برنامه ریزی شهری موفق نیازمند دیدگاهی است که به کل شهر به سان موجودی زنده، پویا و در حال تکامل بنگرد. مدیریت و هدایت توسعه شهر نیازمند مشارکت و کار تخصصی مداوم به همراه اندیشه‌ای مسئله محور است تا در غالب برنامه ریزی مسیر آینده شهر را روشن سازد. مجموعه این اقدامات در نهایت به تدوین طرح جامع شهری ختم می‌شود که در آن وضعیت کلیاتی چون دستورالعمل استقرار جمعیتی، کاربری‌های عمده و شریان‌های مواصلاتی شهر برای چشم‌اندازی مابین 10 تا 20 ساله روشن می‌گردد.

طرح جامع یا  همان طرح توسعه و عمران نیازمند واقع‌نگری و ارزیابی تحقق‌پذیری آن است. چرا که هرچه این طرح بلندپروازانه باشد اولا اعتبار آن برای ضمانت اجرایی مورد خدشه وارد شده و ثانیا خود نیز مسبب مشکلات ثانویه و جبران ناپذیر خواهد شد. انعطاف پذیری یعنی اینکه طرح بتواند خود را ب گذشت زمان و تغییر نیازها تطبیق داده و درصورت نیاز اصلاح گردد. این امر مستلزم ارزیابی‌های دوره‌ای و پایش آن توسط نهادهای نظارتی و متولی آن با مشارکت مردم و مشاوره تهییه کننده طرح است.

هدف از طرح جامع بهبود روند‌ها و گذشته‌ی شهرهای کهن و خودرو است. البته امروز احداث شهرهای جدید بدون اندیشه‌ی قبلی و برنامه ریزی به مثابه امری محال بدل شده است.

 

اهداف طرح جامع

1. ترسیم تصویر کلی از چشم انداز و آینده‌ی مطلوب شهرها
2. تعیین نقش شهر و هویت اقتصادی-عملکردی آن
3. برقراری تعادل و هماهنگی بین عملکردهای گوناگون شهری در پهنه‌های مسکونی و سایر پهنه‌ها
4. شناخت، تحلیل و ارائه راهکار درقبال فرصت‌ها و تهدیدهای روز شهر
5. فراهم کردن راهبردها و راهکارهای اجرایی در جهت نیل به درآمد و توسعه پایدار
6. تخصیص به هنگام ومناسب سازی اعتبارات شهری در جهت حل معضلات با بیشترین بازخورد
7. اصلاح استخوان بندی شهر و تعریف کلیات ترافیکی

 

ضرورت برنامه جامع

انقلاب صنعتی یک دوره تاریخی در فرایند رشد شهرها بود. حدفاصل بین جنگ جهانی اول و دوم و همچنین پس از جنگ جهانی دوم شهرهای سنتی زیادی وجود داشتند که بدون برنامه ریزی قبلی رشد کرده بودند و از قضا با خرابی‌ها و عقب‌ماندگی‌های جنگ دست و پنجه نرم می‌کردند. صنایع بدون هیچ مصلحت‌اندیشی در نقاط گواناگون شهر پراکنده شده و نابسامانی‌های زیستی و اجتماعی فراوانی را حاصل کرده بودند. از طرفی مهجرت بی سابقه روستاییان و رشد انفجاری جمعیت شهری بر معضلات ذکر شده افزوده و باعث کمبود مسکن و کاهش خدمات شهری شدند. همچنین با تبدیل شدن خودرو به یک ضرورت و افزایش حضور خودروها دیگر خیابان‌های باریک قدیمی که بر اساس مقیاس انسانی و ارابه‌ها طراحی شده بودند یارای پشتیبانی از آن حجم ترافیک اتوموبیل‌ها را نداشتند.

به منظور ریشه‌کن کردن معضلات نامبرده شهرهای اروپایی که نیازمند تغییری اساسی، فکری نو و برنامه ریزی، طرح‌های موسوم به طرح جامع شکل گرفت. سپس در دوره‌های آتی با مشخص شدن مشکلات طرح جامع آن زمان، تغییر رویکردهایی در خصوص طرح جامع بوجود آمده و از طرح‌های سیستمی (ساختاری) و طرح‌های راهبردی عملا رونمایی شد که مشکلات طرح‌های قبلی را نداشتند و با واقعیت سازگار بودند. امروزه نیز در بسیاری از شهرهای پیشرو ضرورت این گونه طرح‌ها (حداقل در بسیاری از سرفصل‌های شرح خدمات) مورد تشکیک قرار گرفته و اساسا به جای آن طرح‌های موضوعی، موضعی و محلی  را توصه می‌کنند.

 

شناخت و گردآوری داده

جمع آوری داده و اطلاعات از طرق مختلفی مانند مطالعات میدانی، نقشه برداری و استعلام از دستگاه‌های متولی در مدیریت شهری صورت می‌گیرد. داده‌های اصلی که در طرح جامع مورد استناد و تحلیل قرار می‌گیرند عبارتند از:

• اطلاعات جغرافیایی نظیر آب، آب‌وهوا، دما میزان بارندگی، جهت باد، منابع تامین نیرو و …
• اطلاعات زمین شناسی مانند وضعیت خاک و توپوگرافی
• منابع معدنی
• اماکن واجد ارزش تاریخی، سبز و اماکن توریستی
• اطلاعات مربوز به اماکن آموزشی، اداری، انتظامی، درمانی، ورزشی و سایر خدمات
• جمعیت موجود و آینده
• وضعیت اقتصادی شهر، تجارت و …
• ارتباطات و شریان‌های حیاتی شهر
• وضعیت خدمات انشعاباتی نظیر آب، برق و گاز
• شناخت نواحی مستعد توسعه جهت هدایت توسعه آتی شهر
• شناسایی پهنه‌های شهری به تفکیک سکونت، خدمات و پهنه‌ی سبز

 

نقشه‌های مورد نیاز

تهیه نقشه‌های گوناگون برای طرح‌های جامع مورد نیاز است. این نقشه‌ها عبارتند از:

• نقشه وضع موجود و پیشنهادی راه‌ها، پارکینگ‌ها و ترمینال‌ها
• نقشه وضع موجود و پیشنهادی فضاهای شهری (سازمان فضایی)
• نقشه وضع موجود و پیشنهادی سکونت
• نقشه ساختمان‌های عمومی و مراکز مهم شهر
• نقشه نقاط و پهنه‌های ویژه تفریحی
• نقشه صنایع و خدمات
• نقشه محدوده شهر و کمربند سبز اطراف شهر
• نقشه توپوگرافی شهر
• نقشه رودها، چشمه‌ها و منابع آب
• نقشه فضای سبز، مراتع و باغات
• نقشه کاربری شهر
• نقشه تراکم ساختمانی شهر
• نقشه تراکم جمعیتی شهر
• نقشه استخوانبندی شهر

 

مراحل تهیه و تدوین طرح جامع شهر

مراحل طرح جامع شامل تشریفات دیوانی متعدد، مطالعات و محاسبات مهندسی و مشارکت ذینفعان شهر است. در کشورمان ایران مراحل تهیه این طرح از تخصیص اعتبارات و نیازسنجی تدوین آن گرفته تا تصویب و ابلاغ مشمول سیکل اداری طولانی‌ دارد. اما در اینجا به لحاظ نظری به اختصار این مراحل را بازگو می‌کنیم که البته به لحاظ ساختاری به مراحل تدوین طرح راهبردی-ساختاری شبیه است:

1. جمع آوری داده‌ها و مطالعات اولیه
2. تهیه پیشنویس اولیه به منظور توجیهات، جلب نظرات و پیشنهادات مردمی، نهادی و متخصصان بومی
3. مرور و بررسی مجدد پیش نویس برنامه
4. تهیه برنامه جامع نهایی
5. ضمانت اجرایی برنامه جامع
6. تامین منابع مالی اجرای برنامه
7. اجرای برنامه

 

اجرای طرح جامع

اجرای طرح جامع بر عهده شهرداری و نظارت آن به عهده شورای عالی شهرسازی و معماری است. بعد از تصویب و و پذیرش طرح توسط مقامات مسئول نوبت به مراحل زیر می‌رسد:

1. فهرست سیاست‌های مرتبط با اهداف
2. تهیه فهرست اقدامات براساس اولویت‌ها
3. فهرست گام‌های تفصیلی براساس اولویت مرحله قبل
4. تهیه یک برنامه مالی

اجرا و تکمیل طرح جامع نیازمند زمان و هزینه زیادی است. بنابراین نیازمند یک برنامه تامین مالی دقیق و لازم الاجراست. به علاوه این که طرح بعد از تصویب بارها و بارها مورد تجدید نظر و اصلاح قرار می‌گیرد. به گونه ای که گاه نسبت به طرح اولیه تفاوت زیادی پیدا می‌کند. به همین دلیل در تهیه طرح امکان وقوع این تغییرات را باید پیش بینی نمود.

همچنین بخش عمده‌ای از سیاست‌های اجرایی طرح جامع به طرح تفصیلی آن شهر تفویض می‌گردد. چرا که اساسا رویکرد اصلی طرح جامع تعیین چارچوب‌ و کلیات توسعه در ابعاد کالبدی و عملکردی است. در مقابل این طرح تفصیلی است که طرح اجرایی شناخته ‌می‌گردد. به عبارتی طرح تفصیلی با هدف اجرایی شدن کلیات طرح جامع نگاشته می‌شود.

 

 

مشارکت

برنامه جامع ایده‌‌ای است که هیچگاه تمام و کمال به سر منزل مقصود نخواهد رسید. اما به عنوان یک برنامه همچنان اهدف خود را پیگیری می‌کند. این برنامه تا زمانی که در مرحله مطالعه و اجرا از مشارکت واقعی و نه مشارکت صوری بی‌بهره باشد بیشتر به منزله یک رویا خواهد بود.

لوکوربوزیه می‌گوید: آنچه که باعث تحقق رویاها می‌شود واقع‌گرایی افراد و منطقی بودن رویاهاست. در سال‌های اخیر تلاش‌های ارزشمندی در جهت مشارکت مردمی در مدیریت شهری صورت گرفته است. لکن هنوز تا نقطه‌ی مطلوب فرسنگ‌ها فاصله

 

ساختار دیوانی طرح جامع

تهیه ، تصویب، اجرا و نظارت بر طرح‌های جامع در کشورمان ایران به موجب جدول زیر خواهد بود.

استناد قانونی طرح	مرج تهیه طرح	مرجع تصویب طرح	دستگاه اجرای طرح	مرجع نظارت اصلی	مرجع همکار در نظارت
– بند 2 ماده 2 قانون تاسیس شورای عالی   – بند 2 ماده 1 قانون تغییر نام وزارت آبادانی	راه و شهرسازی استان	– شورای عالی شهرسازی و معماری   – برای شهرهای زیر 50000 نفر شورای برنامه ریزی استان	شهرداری	– دبیرخانه شورای عالی شهرسازی و معماری   – راه و شهرسازی استان	استانداری