ضوابط نمای ساختمان ، شکل و حجم | چکیده مقررات ملی

در این مقاله کلیه قوانین و مققرات معماری و شهرسازی در خصوص طراحی نما، شکل و قواعد حجمی آورده شده است. کلیه مطالب این نوشتار، حاصل گردآوری مطالب از آخرین ویرایش مباحث 4، 12 و 19 و 21 مقررات ملی ساختمان است. ضمنا تاکید می‌گردد که بسیاری از بندهای پیش رو در مباحث مختلف تکرار شده که در اینجا با هدف اختصار از تکرر آنان خودداری شده است.

مشاوره و اتود معماری

1. مبحث 4 (ضوابط معماری)

طراحی ساختمان باید طوری باشد که شکل، مقیاس، مصالح، رنگ، بازشوها، ارتفاع و حجم آن با موارد زیر هماهنگ و متناسب باشد:

مقررات ملّی ساختمان
ضوابط طرح تفصیلی
با محیط اطراف و ساختمان‌هاي همجوار
هویت و موقعیت خیابان، محله، مظاهر فرهنگی و ویژگیهاي ارزشمند محیط از جمله سیماي و منظر پیرامون

1.1. نمای ساختمان

استفاده از شیشه‌هاي بازتابی در نماهاي شیشه‌اي ساختمان‌هاي مشرف به بزرگراه‌ها وشریان‌هاي اصلی عبوري شهر، مزاحمت برای وسایل نقلیه ممنونع است. همچنین نظافت دوره‌ای این گونه نماها پس از بهره برداری الزامی است.
استفاده از نماهاي شیشه‌اي در ساختمان‌هاي مسکونی ممنوع است.
در ساختمان‌هاي تجاری، اداری و صنعتی 5 طبقه و بالاتر تنها در صورت رعایت فاصله افقی حداقل 2/00 متر بین خط نماي شیش‌هاي تا حد محدودة زمین استفاده از این گونه نماها مجاز است.
تمام سطوح شیشه‌اي استفاده شده در این گونه نماها که عرض بیش از 0/90 متر و مساحت بیش از 1/50 مترمربع دارند، باید از شیشۀ ایمن و غیر ریزنده باشند.
طراحی نماي ساختمان باید در انطباق با الزامات مبحث پنجم بوده و در برابر عوامل جوي متعارف و اقلیمی و جغرافیایی سازگاری و دوام لازم را داشته باشد. تشخیص این امر در حال حاضر بر عهده کمیته نمای شهرداری است.

2. مبحث 24 (انطباق شهری)

این مبحث تعیین می‌کند که یک ساختمان چگونه باید در بستر شهر طراحی و ساخته شود تا حقوق شهروندی، همسایگی و سیمای شهری محفوظ نگاه داشته شود. در ادامه مباحث مرتبط با فرم و شکل ساختمان در مبحث 24 آمده است. لازم به ذکر است که بسیاری از مطالب این مبحث حالت توصیه‌ای داشته و به دلیل ماهیت پیچیده شهر امکان تحقق کامل را ندارد.

2.1. فرم و حجم ساختمان:

رعایت نسبت منطقی حجم به سطح در طراحی حجم توده ساختمان، متناسب با ویژگی‌های اقلیمی کشور، الزامی است.
در طراحی عمق و پهنای توده ساختمانی می‌بایست به آسایش محیطی، کاهش مصرف انرژی، دریافت نور طبیعی و خلق منظر شهری منسجم، توجه گردد.
در طراحی ساختمان‌های بلند، عقب نشینی بخش بدنه ساختمان نسبت به بخش پایه حداقل از قسمت بر اصلی مشرف به معبر، الزامی است
شکل ساختمان می‌بایست به نحوی طراحی و اجرا گردد که موجب تداخل، مزاحمت و تضییع منفعت عمومی نشده و حسن همجواری را رعایت نماید.
رعایت ضوابط سایه اندازی، برای همه گروه‌های ساختمانی، در چارچوب ضوابط آخرین طرح توسعه و عمران مصوب الزامی است.
رعایت ضوابط مربوط به حریم اشراف بناها و مسائل مشرفیت در مورد کلیه بناهایی که در مجاورت یکدیگر و در یک قطعه مالکیت احداث میشوند، الزامی است.
ساختمانهای بلند باید حداقل از دو بخش پایه و بدنه تشکیل شوند؛ بخش پایه که در ارتباط با فضای شهری قرار میگیرد باید متناسب با مقیاس انسانی و بناهای همجوار باشد. در این خصوص رعایت موارد زیر الزامی است:

اگر ساختمان بلند با حفظ حریم بناهای ثبتی و تاریخی طی فرآیند قانونی در مجاورت بنایی ارزشمند از نظر کالبدی یا فرهنگی قرار گیرد ارتفاع بخش پایه نمی‌تواند از حد آن بنای ارزشمند، بلندتر ساخته شود.
هماهنگی ارتفاع بخش پایه ساختمان بلند با خط آسمان بافت کالبدی مجاور ا‌لزامی است.
ساختمانهای بلندی که ارتفاع آنها از ارتفاع متوسط موجود پهنه، مرتفع‌تر هستند باید بهگونهای در زمین استقرار یابند که بتوانند از هر چهار جهت واجد نمای با کیفیت باشند.
به منظور ایجاد فضای شهری متناسب، ارتفاع ساختمان‌های مشرف به گره‌های شهری نمیتواند از عرض عریض‌ترین گذر غیر بزرگراهی منتهی به آن بیشتر باشد.

در اقلیم سرد برای کاهش اتلاف حرارت توصیه می‌شود شکل ساختمان فرمی فشرده و نزدیک به مربع داشته باشد. به طور کلی فرمهای بسته و فشرده و ساختمانهای مکعبی شکل یا ساختمان‌های به هم چسبیده پشت به پشت در جهت محور شمالی جنوبی ارجحیت دارند.
در اقلیم معتدل برای بهره مندی هرچه بیشتر از جریان هوا در تعدیل شرایط حرارتی، جهت توده ساختمانی در جهت شرقی- غربی توصیه می‌شود.
در اقلیم گرم و مرطوب به دلیل شدت بسیار زیاد تابش آفتاب در سمت شرق و غرب، داشتن فرمی مکعب مستطیل شکل، در امتداد محور شرقی- غربی توصیه می‌شود.
با توجه به عرض جغرافیایی و شرایط اقلیمی کشور کشیدگی شرقی-غربی ساختمان بهتر است عمود بر کشیدگی شمالی- جنوبی زمین باشد تا از این طریق دریافت انرژی طبیعی و آسایش اقلیمی افزایش یابد.
کاهش ارتفاع در طبقات و یا تغییر شکل حجمی بنا با عقب نشینی در طبقات برای کاهش اثرات سایه‌اندازی و قرارگیری در حوزه مجاز، بلامانع است.
رعایت حقوق همسایگی در دریافت اشعه زمستانی برای قطعات شمالی از نظر جهتگیری و استقرار توده ساختمانی و عقب‌نشینی محدوده سطح اشغال طبقات قطعات جنوبی با رعایت زاویه مانع نور توصیه می‌شود. این زاویه بر اساس تفاوت‌های جغرافیایی کشور از محور خیابان و خط عقب قطعه زمین اندازه گیری می‌شود.
برای کاهش تاثیر خنک کنندگی منفی بادهای سرد زمستانی، جهتی الزم است، که در آن جهت زاویه بین برِ اصلی ساختمان و امتداد جهت وزش باد، کوچکتر از 45 درجه باشد. برای استفاده مناسب از وزش بادهای مناسب در ایجاد تهویه طبیعی و کوران در فضاهای داخلی، جهتی مناسب است که بین برِ اصلی ساختمان و جهت وزش باد، بیش از 45 درجه باشد.

2.2. نمای ساختمان

تمامی نماهای ساختمانی که قابل رویت هستند، باید طراحی و ساخته شده باشند.
استفاده از هر گونه عناصر و نمادهای نامتعارف و مغایر با ارزشهای معماری ایرانی، در طراحی و ساخت نماهای ساختمانی ممنوع است.
در طراحی نماهای ساختمان، باید به موقعیت بنا در بدنه شهری (میانافزا، نبش، موقعیت آکس، تک بنا) توجه شود.
قرارگیری هر گونه تاسیسات قابل رویت در نما اعم از کولر، کانال کولر، لوله، سیم، کولر گازی و … (به غیر از تاسیسات مربوط به گاز) ممنوع است.
نصب هر گونه بیلبورد و نمایشگر به نمای ساختمان‌های مجاور فضاهای شهری خودرو محور که موجب حواس پرتی رانندگان شود، ممنوع است.
در طراحی نماهای ساختمانی، توجه به خطوط افقی و عمودی بدنه شهری الزامی است.
نورپردازی در نمای ساختمان‌های مسکونی ممنوع است، لیکن برای روشنایی طبقه همکف و ورودی ساختمان به منظور کمک به تامین امنیت ساختمان الزامی است. ( مطابق این مقرره، همسایگان در صورت ایجاد مزاحمت می‌توانند به شهرداری شکایت کنند)
برای کلیه ساختمان‌ها منبع نورپردازی در نما نباید از فضای شهری پیرامون بنا، دیده شوند. همچنین نورپردازی نماهای ساختمان‌ها نباید موجب ایجاد خیرگی در ناظرین گردد.
در پروژه‌های بزرگ مقیاسی که منجر به تغییر در ساختار کالبدی بلوک شهری گردد، انطباق سیما و منظر شهری آن، باید بر اساس گزارش فنی باشد که توسط اشخاص حقیقی یا حقوقی دارای صلاحیت وزارت راه و شهرسازی در چارچوب آخرین طرح توسعه و عمران مصوب طی مراحل قانونی تهیه و تایید شده باشد.
خط بام ساختمان باید متناسب با الگوی غالب خط بام در بدنه شهری باشد. درصورت وجود ضوابط نما و منظر شهری در بافتهای تاریخی و ارزشمند، استفاده از ضوابط مذکور در طراحی و ساخت نما، الزامی است.
رنگ نمای ساختمان باید با رنگ غالب مصالح و بافت بدنه شهری، هماهنگ باشد. اما در صورت تشخیص کمیته سیما و منظر شهری، در ساختمان‌هایی که کاربری متفاوت با کاربری غالب بدنه شهری دارند و یا ساختمان‌های تک بنا و منفصل، استفاده از رنگ مصالح متفاوت از زمینه بلامانع است.
ابعاد و فرم پنجرهها باید با تناسبات غالب بدنه شهری هماهنگ باشد. تعبیه پنجره در محل‌های خارج از حدود مجاز، ممنوع است.
بهکارگیری مصالح آسیبزننده، در طبقه همکف (به خصوص در محدوده‌ای که در تماس فیزیکی با انسان قرار میگیرد، ممنوع است.
خط زمین باید متناسب با الگوی غالب خط زمین در بدنه شهری باشد.
پیش‌بینی فضای لازم برای نصب الحاقات مانند تابلوها، آیفن، روشنایی و … در طراحی نما الزامی است.
هر گونه الحاقات اعم از تابلو و … نباید جلوی پنجره‌ها را مسدود کنند.
ایجاد پیش ورودی یا مانند آن در محل ورودی ساختمان‌ها، الزامی است. ایجاد عقب نشینی برای افزایش دعوت کنندگی در ورودی‌ها توصیه می‌گردد.
استفاده از پوشش گیاهی در نما (عم از نمای اصلی، دیوار حیاط و نماهای جانبی) متناسب با اقلیم بومی توصیه می‌گردد.

3. مبحث 21 ( پدافند غیر عامل)

به جهت حفظ استحکام بنا در برابـر انفجـار، در، پنجره و کلیه بازشوها مي‌بايستي داراي شرايط زير باشد:
– چهارچوب‌ها با استفاده از کلاف به سازه ساختمان مهار گردد.
– استفاده از بلوك‌هاي شيش‌هاي مـشروط بـه اسـتفاده از نگهدارنـده مجـاز ميباشد.
در ساختمان‌هاي بيش از 6 طبقه، فرم ساختمان بايستي بـه صـورتي باشـد كـه در صورت آسيب ديدن، آوار آن باعث مسدود شدن دسترسي به ساختمان نگردد. به صورت کلی فرم بناهای مجاور خيابان اصلي شهر بايستي به گونه‌اي طراحـی گردد كه در صورت تخريب حاصل از سوانح سبب مسدود شدن آن خیابان‌ها نگردد.
بكارگيري عناصر الحاقي سست و یا پنجره‌های شکننده در نماي ساختمان مجاز نمي‌باشد.
ورودي ساختمان‌های 1 و 2 طبقه در بافت‌های ساختمانی غیر ردیفی متصل (حیاط مرکزی یا منفصل) بايد با ايجاد سقف و يا هرگونه حائل مقاوم در برابر ريزش آوار، محفوظ و ايمنسازي شود.
براي ساختمان‌هاي 1 و 2 طبقه در بافت‌های ساختمانی غیر ردیفی متصل، استفاده از پنجره‌هاي بزرگ، به شرط رعايت تمهيدات ضروري مقاومت در برابر انفجار، بلامانع مي‌باشد. به طور کلی برای سقف نورگير استفاده از صفحات نورگذر نشكن توصيه ميشود.
در ساختمانهايي كه به معابر عمومي باز مي‌شوند بايستي تمهيدات لازم عقب نشيني (مطابق با فرم اطلاعات احداث بنا) درنظر گرفته شود.